فصل پنجم‌كمال نهايى آدمى در آنچه كه انسان به كمال خويش به آن مىرسد اين فصل به مثابهء توضيحى است براى مطالبى كه در فصل دوم بيان شد . مىگوييم : چون دانستى كه كمال آدمى ، همان رسيدن به اقسام سه گانه « فنا » يا به عبارت ديگر رسيدن به مقام « توحيد فعلى » و « اسمى » و « ذاتى » است ، و نيز دانستى كه قرب هر موجود به حق سبحان ، همانا به مقدار حدود ذاتى اوست ، پس وسائطى كه بين نشئهء بدنى انسان ( نشئهء مادى ) و حق سبحان ، واسطه قرار گرفته‌اند همانا به حسب حدود ذوات خويش داراى ترتب وجودى هستند . پس انسان در سير خويش به سوى حق سبحان ناگزير از گذر از جميع مراتب افعال و اسماء و ذوات است تااين‌كه به « توحيدات ثلاث » برسد . از آن‌جا كه آدمى به كمال هيچ مرتبه‌اى نمىرسد ، مگر به فناى از آن مرتبه و بقاى آن كمال در همان محل ، پس در هر مرتبه‌اى از كمال ، بر جميع انواع فيوضاتى كه بر مراتب مادون آن مرتبه مترشح مىگردد وقوف مىيابد و بدان متحقق مىگردد ، تا اين‌كه به مقام « توحيد ذات » مىرسد پس در آن‌جا ديگر نه « اسمى » برجا مىماند و نه « رسمى » و الملك يومئذٍ للّه ؛ يعنى ملك و سلطنت در آن هنگام تنها از آن خداست . و اين برهان با تمامى فشردگى خويش مشتمل بر تمامى مقامات اولياء بوده و از